Θόδωρος Αγγελόπουλος

…Η φωνή ράγισε κι έσπασε έπειτα από λίγο. Έμεινε το τοπίο με τη βροχή. Έμεινα κι εγώ. Αυτό θα 'παιρνα μαζί μου».

(Συνέντευξη του Θ.Αγγελόπουλου στον Μισέλ Φάις που δημοσιεύθηκε στη «Βιβλιοθήκη» της ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ 31/05/2002).

- Μ' ενδιαφέρει αν στη νεότητά σου υπήρχε κάποιο πρόσωπο το οποίο σου υποδείκνυε βιβλία ή να σε τροφοδοτούσε με βιβλία...
«Όχι».

- Είτε από το οικογενειακό, είτε από το φιλικό περιβάλλον...
«Η μητέρα μου διάβαζε τη Γραφή και ο πατέρας μου εφημερίδα. Έπειτα, τα χρόνια εκείνα, χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου, σε μια οικογένεια σαν τη δική μου, που πάλευε για την επιβίωση, το βιβλίο δεν ήταν εύκολη καταφυγή».

- Πότε έπιασες στα χέρια σου βιβλίο για πρώτη φορά;
«Ανακάλυψα μόνος μου το βιβλίο. Κάποια μέρα, παίζοντας σ' ένα υπόγειο του σπιτιού, ανακάλυψα σ' ένα παλιό μπαούλο μερικά βιβλία του πατέρα μου. Από την εποχή που ήταν εμποροϋπάλληλος στην Πάτρα».

- Ποια ήταν αυτά;
«Ήταν "Ο Βασιλέας των Ορέων", του Εντμόντ Αμπού. Αργότερα, όταν έκανα τον "Μεγαλέξανδρο", μου φάνηκε περίεργο, διότι όντως μου θύμιζε αυτή τη φιγούρα. Ηταν ο "Ναπολέων" του Τσβάιχ και ήταν και Σταντάλ - δεν θυμάμαι: πιθανώς το "Μοναστήρι της Πάρμας". »Αργότερα, στο Γυμνάσιο, είχα ανήσυχους συμμαθητές. Ανταλλάσσαμε μεταξύ μας βιβλία. Η εποχή εκείνη, τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, ήταν μια εποχή συμβίωσης με το βιβλίο και λογοτεχνικών τσακωμών ώς το πρωί με τη συντροφιά του σχολείου, και όχι μόνο. Πάθος και τσακωμοί για τον Καβάφη, τον Σικελιανό, τον Καρυωτάκη, τον Λαπαθιώτη».

- Υπήρξε κάποιο βιβλίο που σε συνεπήρε στη νεότητα;
«Δεν ήταν βιβλίο, ήταν συγγραφέας. Υπήρξε μια περίοδος, εκεί γύρω στα δεκαπέντε μου, που θα μπορούσα να την ονομάσω ντοστογιεφσκική. Συχνά έκανα τον άρρωστο για να διαβάσω Ντοστογιέφσκι. Όλο το χαρτζιλίκι της γιαγιάς πήγαινε στα βιβλία του».

- Και η «αναγνωστική» συνέχεια;
«Τα πάντα. Από τη μεγάλη σχολή του γένους, Παπαδιαμάντη, Θεοτόκη, Βιζυηνό και τη γενιά του '30 (Μυριβήλη, Βενέζη, Τερζάκη) και τον Στάινμπεκ -μεγάλη μόδα της εποχής- ώς τον Σαρτρ και τον Καμί: ο "Ξένος", ένα βιβλίο που με ακολούθησε πολύ καιρό μετά την αποφοίτησή μου από το Γυμνάσιο. Ηταν το βιβλίο που βάζουμε κάτω από το προσκέφαλό μας. Το διάβαζα και το ξαναδιάβαζα».

- Υπάρχει κάποιο βιβλίο που σε έσπρωξε στον κινηματογράφο;
«Βιβλίο, όχι. Εχω μιλήσει πολλές φορές για την πρώτη επαφή μου με το σινεμά: Οι "Άγγελοι με λασπωμένα πρόσωπα" του Μάικ Κούρτιζ, τότε, μετά την απελευθέρωση. Πηγαίναμε πιτσιρικάδες, χωνόμασταν ανάμεσα στους μεγάλους. Και κάποιοι μας κυνηγούσαν πάνω στον εξώστη. Είχε πολύ κόσμο τότε το σινεμά. Ο "Αρης" Αχαρνών γέμιζε».
»Αλλά το τελειωτικό χτύπημα μού το έδωσε το "Με κομμένη την ανάσα" του Γκοντάρ. Εβλεπα ταινίες και δεν μ' ενδιέφερε ποιος παίζει, όπως τους φίλους μου, αλλά ποιος την υπέγραφε. Μιλάμε για το '59, '60. Είχα ήδη αποφασίσει να ασχοληθώ με το σινεμά. Όταν το συνειδητοποίησα αυτό κατάλαβα ότι με ενδιαφέρει η γραφή, η κινηματογραφική περιπέτεια, σαν προσωπική περιπέτεια».

- Κάποτε είχες εκδηλώσει ενδιαφέρον να μεταφέρεις το «Τρίτο στεφάνι» του Ταχτσή. Τελικώς ναυάγησε αυτή η ιστορία...
«Μου είχε προτείνει ο μακαρίτης ο Ταχτσής να κάνω το "Τρίτο στεφάνι". Μ' ενδιέφερε. Ηταν ένα βιβλίο που μου άρεσε. ΄Εγραψα το σενάριο. Αλλά ήταν μια πολύ ακριβή ιστορία για εκείνη την εποχή. Αμέσως μετά τον "Μεγαλέξανδρο". Ο Ταχτσής νόμιζε πως μπορούσε να γίνει.΄ Εκανε επαφή με τον Ιόλα και με άλλους πιθανούς χρηματοδότες. Το κόστος όμως της ταινίας ξεπερνούσε τα συνήθη. Δεν την έβλεπα σαν μια απλή μεταφορά του βιβλίου. Ηταν μια μεταμόρφωση από την προσφυγική Ελλάδα στη μεταπολεμική Ελλάδα. Κι αυτή η μεταμόρφωση έπρεπε να δειχτεί σε όλα τα στάδια. Στα πρόσωπα των ανθρώπων, στα ρούχα, στο ύφος των δρόμων, στη μετάβαση από τα χαμηλά νεοκλασικά και τις παραγκοσυνοικίες στις πολυκατοικίες».

- Άλλο βιβλίο νεοελληνικό που σε ερεθίζει ως σκηνοθέτη υπάρχει;
«Μέχρι στιγμής, όχι. Τα βιβλία που αγαπάω πιστεύω πως έχουν μια ολοκλήρωση τέτοια, που δεν χρειάζεται να τα μεταφράσω κινηματογραφικά. Ισως, τώρα που το σκέφτομαι, να μην έκανα το "Τρίτο στεφάνι" γιατί κατά βάθος δεν ήθελα να το κάνω. Ξέρω τον εαυτό μου. Κάτι που πραγματικά το θέλω, ξεπερνάω όλα τα εμπόδια και το πραγματοποιώ.
»Δούλεψα πάντα σε δικές μου ιστορίες, σε πρωτότυπα σενάρια ή με αφορμές που ξεκινάνε από τα ψιλά της εφημερίδας - όπως στην "Αναπαράσταση", σ' ένα έγκλημα. Με τον τρόπο αυτό έχω δουλέψει πάνω στους ελληνικούς μύθους. Οπως στους Ατρείδες, ή όπως τώρα στο Θηβαϊκό κύκλο. Τελείως ελεύθερα, επιχειρώντας ένα είδος επανεγγραφής του μύθου με υλικά σημερινά και προβολή στο σημερινό ιστορικό χρόνο».

- ΄Εχεις συνεργαστεί με συγγραφείς στα σενάριά σου. Με τον Βαλτινό περισσότερο, αλλά και με τον Νόλλα και με τον Μάρκαρη...
«Και τον Τονίνο Γκουέρα, τον Στρατή Καρρά».

- Τι αποζητάς από έναν συγγραφέα πέρα από τις ιδέες του, την οπτική του, τη γλώσσα του;
«Έναν αντίλογο».

-Έναν δύσκολο συνομιλητή;
«Έναν δύσκολο συνομιλητή. Ξεκινάω πάντα από δικές μου ιστορίες. Χρειάζομαι έναν συνομιλητή. Υπάρχει φυσικά και ο "Θίασος", που τον έγραψα χωρίς συνομιλητή, αλλά συνήθως υπάρχει κάποιος. Θεωρώ ότι ένας συγγραφέας έχει προβληματιστεί πάνω στο πώς διηγούμαι μια ιστορία, στο τι σημαίνει διηγούμαι μια ιστορία. Οπότε έχω έναν αντίλογο. Στέλνω τις ιστορίες μου και μου απαντάει. Όπως, λέει, ο Γκουέρα: παίζουμε πινγκ-πονγκ. Αν η μπαλιά πέσει σ' ένα σημείο που θα κάνω προσπάθεια να την αντιμετωπίσω, αυτό μου γεννάει κάτι. Ο Μάρκαρης είχε γράψει ένα βιβλίο για το πώς γεννήθηκε η προηγούμενη ταινία, "Η Αιωνιότητα". Εκεί φαίνεται καθαρά αυτή η διαδικασία.
Στο πρώτο στάδιο, όπου αφηγούμαι και διαλέγομαι, η αντιπαράθεση, ή το πινγκ-πονγκ όπως το είπαμε, είναι μια ευχάριστη και παραγωγική σχέση. Ομως συχνά αυτή η συνεργασία παίρνει παράξενες μορφές.
Να πω ένα παράδειγμα από το "Τοπίο στην ομίχλη". Είχε τελειώσει ήδη η συζήτηση, που είχα τότε με τον Γκουέρα και τον Βαλτινό, και ήδη έγραφα το σενάριο. Ημουν στο Μάτι, όπου έχω γράψει πολλά από τα σενάριά μου, και δέχτηκα ένα τηλεφώνημα από τον Γκουέρα: "Δεν ξέρω γιατί, αλλά νομίζω ότι κάπου πρέπει να βάλεις μια κότα".
Λέω, "τι είπες;", λέει "μια κότα". "Σοβαρά μιλάς;". "Πολύ σοβαρά". Χαμογέλασα και κλείσαμε. Συνέχισα να γράφω. Κάποια στιγμή θυμήθηκα ότι μου έλειπε η αρχή μιας σκηνής. Την άρχιζα με έναν τρόπο που δεν μου άρεσε πολύ. Θυμήθηκα τον Γκουέρα και ξαναγράφω τη σκηνή βάζοντας την είσοδο μιας κότας στο σταθμό ενός τρένου. Όταν με ρωτάνε τι σημαίνουν οι κίτρινοι άνθρωποι στις ταινίες μου, δεν μπορώ να απαντήσω με ακρίβεια. Είμαι σίγουρος όμως ότι έχουν τη θέση τους εκεί. Όπως είχε και η κότα».

- Συμμερίζεσαι την άποψη ότι η απαιτητική λογοτεχνία δεν προσφέρεται για τον κινηματογράφο. Παράδειγμα η «Δίκη» του μεγάλου Ορσον Ουέλς...
«Η "Δίκη" του Όρσον Ουέλς είναι πολύ κατώτερη από τη "Δίκη" του Κάφκα. Στο γραπτό λόγο ο αναγνώστης φαντάζεται μέσα στο πλαίσιο του λόγου: χώρους, πρόσωπα, ατμόσφαιρες, χρώματα, φωνές. Ποτέ στο σινεμά δεν μπορείς να βρεις τα αντίστοιχά τους. Η κινηματογραφική γλώσσα είναι η γλώσσα του πραγματικού. Είναι η γλώσσα του βλέμματος. Το ύφος και η γλώσσα ενός μεγάλου βιβλίου δεν μεταφέρονται στο σινεμά. Πρέπει να απομακρυνθεί κανείς πολύ, σχεδόν να ξεχάσει το βιβλίο από όπου προέρχεται το σενάριο, για να ξαναβρεθεί ενδεχομένως μια συγγενής, αλλά άλλης τάξης μουσική.
Οι καλύτερες μεταφορές γίνονται από βιβλία αστυνομικά ή αισθηματικά του κιλού, όπου η έλλειψη σεβασμού στο βιβλίο προκαλεί μια σχεδόν πρωτογενή δημιουργική έκρηξη. Παράδειγμα, "Η δίψα του κακού" του Ορσον Ουέλς, ταινία που προήλθε από ένα μέτριο αστυνομικό μυθιστόρημα».

- Αρα είσαι επιφυλακτικός με τη μεταφορά στον κινηματογράφο αρχαιοελληνικών ή σαιξπηρικών κειμένων.
«Απόλυτα. Εκτός από κάποιες εμπνευσμένες απόπειρες».

- Στις ταινίες σου υπάρχει αρκετός Σεφέρης, στίχοι του Κατσαρού στο «Θίασο», εδώ κι εκεί Ελιοτ, Ρίλκε, Σολωμός.
«Μετά την πρώιμη καβαφική περίοδο ήρθαν οι άλλοι. Ο Σεφέρης έγινε εμμονή στο Παρίσι. Με τον Σεφέρη το "άγγιγμα" έγινε στο Παρίσι. Οπως έγιναν εμμονές κι άλλα που θύμιζαν Ελλάδα. Εκανα επιστροφές και κάποιες ανακαλύψεις. Συχνά επιβεβαίωνα τα ρίγη της εφηβείας. Οσον αφορά τον Ελιοτ και τον Ρίλκε, ήταν ανέκαθεν οι συνήθεις ύποπτοι, και συνεχίζουν να είναι».

-Νιώθεις μοναξιά τώρα που οι σκηνοθέτες της γενιάς σου βαθμιαία αποσύρονται;
«Το αίσθημα της μοναξιάς έρχεται από το γεγονός ότι δεν έγινε σχεδόν τίποτε από όσα ονειρευτήκαμε. Το πέρασμα του χρόνου, η οριστική ή προσωρινή αποστράτευση κάποιων συνοδοιπόρων αφήνει ένα κενό, μια αίσθηση μάταιου, ακούς τα βήματά σου μοναχικά πια στο βραδινό δρόμο…Από την άλλη μεριά, το "κάνω κινηματογράφο" δεν σημαίνει το ίδιο σήμερα. Αυτά που θρέψανε τη γενιά μας σβήνουν πίσω μας. Κι όμως. Καμιά φορά κάτι γίνεται. Δεν είναι πολύ. Ισως μόνο μερικές εικόνες, κάπου από τον κόσμο. Και τότε...
Το παλιό μας το τραγούδι που το λέγαμε μαζί μια κι η αγάπη μας εχάθη, ποιος θα το 'λεγε να ζει..."».

- Αλήθεια, υπάρχει κάποιο βιβλίο που να σε παρηγορεί σε στιγμές δύσκολες;
«Ξεφυλλίζω παλιές μουσικές. Ο Μπαχ με ισορροπεί και μου κάνει τον κόσμο ανεκτό. Μπορώ να τον ακούω με τις ώρες. Καμιά φορά συμβαίνει να εισβάλλει απαιτητικά κάτι καινούργιο. Ενας από τους τελευταίους εισβολείς είναι ο Πάουλ Τσέλαν, ένας μεγάλος ποιητής που δυστυχώς λίγοι γνωρίζουν. Από τότε που τον ανακάλυψα, στη μετάφραση του Χρήστου Λάζου, είναι αυτός με τον οποίο συνομιλώ περισσότερο. Και βέβαια ο Σολωμός. Ο Σολωμός που είχα αδικήσει. Χρειάστηκε να τον διαβάσω καλά στην προηγούμενη ταινία και θεωρώ πως είναι αδικημένος».

-Αναφέρεσαι στον ευρωπαϊκό χάρτη...
«Ναι. Θεωρώ ότι τα σολωμικά σπαράγματα διασώζουν μια απίστευτη μουσική».

-Κλίνεις περισσότερο στην ποίηση από ό,τι στην πεζογραφία;
«Τώρα πια, ναι. Η ποίηση με παρηγορεί περισσότερο. Αλλωστε και στον τρόπο που γράφω και στον τρόπο που επικοινωνώ, αυτό που αναζητώ είναι επίμονα μουσικούς δρόμους, άρα όρους ποίησης...».

- Αυτό μου ακούγεται εντελώς βαλερικό.
«Μπορεί».

- Μια εικόνα ή ένα βιβλίο θα έπαιρνες μαζί σου ως τελευταία αποσκευή;
«Μια εικόνα. Ενα τοπίο που, όσος καιρός κι αν πέρασε, λειτουργεί μέσα μου μουσικά. Εχει ρυθμό, αναπτύσσεται στο χρόνο... Ψάχνοντας τότε, το '69, για το χωριό της "Αναπαράστασης", βρέθηκα σ' ένα χωριό ψηλά στα Ζαγόρια. Νοέμβρης μήνας με ψιλόβροχο. Μαύριζε η γκρίζα πέτρα από νερό. Πένθιμες γυναικείες φιγούρες χάνονταν στα ερείπια. Μια γέρικη φωνή τραγουδούσε στο έρημο καφενείο: "Μωρή κοντούλα λεμονιά...".
Στάθηκα εκεί στην άκρη. Η φωνή ράγισε κι έσπασε έπειτα από λίγο. Έμεινε το τοπίο με τη βροχή. Έμεινα κι εγώ. Αυτό θα 'παιρνα μαζί μου».

Ο Μισέλ Φάις είναι συγγραφέας.
ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ της ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ - 31/05/2002

Η απώλεια του Θ. Αγγελόπουλου, ενός διεθνώς καταξιωμένου Έλληνα, δεν πλήττει μόνο την τέχνη σε μία περίοδο ευρύτερης καχεξίας. Πλήττει το συλλογικό μας θυμικό καθώς αποχαιρετούμε έναν Έλληνα που αντιπροσώπευε την Ελλάδα της διάκρισης, της τέχνης και της αισθητικής.

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα στις 27 Απριλίου 1935. Πήγε Δημοτικό και Γυμνάσιο στην Αχαρνών, έχοντας φίλους και συμμαθητές όπως ο Αλέκος Φασιανός, ο Χρήστος Γιανναράς, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος. Το 1953 εισάγεται στη Νοµική Σχολή Αθηνών την οποία εγκαταλείπει στο πτυχίο.

Φεύγει για τη Γαλλία και γράφεται στη Σορβόννη όπου παρακολουθεί µαθήµατα γαλλικής φιλολογίας και φιλµολογίας, µε καθηγητές τον Ζορζ Σαντούλ και τον Μιτρί, τους οποίους ξανασυνάντησε αργότερα στη σχολή κινηματογράφου IDHEC. Ωστόσο η διαφωνία με τον καθηγητή του τον οδήγησε σε διακοπή σπουδών. Γύρισε στην Ελλάδα το 1964. Τότε η σκηνοθέτις Τώνια Μαρκετάκη του προτείνει να συνεργαστεί µε την εφηµερίδα «∆ηµοκρατική Αλλαγή» ως κριτικός. Ενα χρόνο μετά, οι Φόρµινξ του προτείνουν να γυρίσει µια ταινία που θα προωθούσε την περιοδεία τους στην Αµερική. Τότε, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, κάνει και το πρώτο γύρισµα στη Θεσσαλονίκη, στο Παλαί ντε Σπόρ, σε συναυλία του συγκροτήµατος, µε 8.000 θεατές. Ο Αγγελόπουλος είναι πλέον πίσω από την κάμερα.

Το έργο του:
• Forminx Story (1965)
• Η Εκπομπή (1968)
• Αναπαράσταση (1970)
• Μέρες του ’36 (1972)
• Ο Θίασος (1974-’75)
• Οι κυνηγοί (1977)
• Ο Μεγαλέξαντρος (1980)
• Αθήνα, επιστροφή στην Ακρόπολη (1983)
• Ταξίδι στα Κύθηρα (1984)
• Ο Μελισσοκόμος (1986)
• Τοπίο στην ομίχλη (1988)
• Το μετέωρο βήμα του πελαργού (1991)
• Το βλέμμα του Οδυσσέα (1995)
• Μια αιωνιότητα και μια μέρα (1998)
• Το λιβάδι που δακρύζει (2004)
• Η Σκόνη του Χρόνου (2008)
απόσπασμα από το www.protagon.gr(25-1-12)

Η ιστοσελίδα του Θ.Αγγελόπουλου: www.theoangelopoulos.gr